NVMe SSD Sağlığı Nasıl Kontrol Edilir? SMART ve TBW Rehberi
NVMe SSD’nin SMART raporunu okuyun. Kullanılan ömür, TBW, yedek kapasite ve medya hatalarının ne anlama geldiğini örneklerle öğrenin.
NVMe SSD’nizin sağlık göstergesi yüzde 92, yazılan veri 40 TB ve hata sayacı sıfır. Bu üç değer aynı soruyu cevaplamaz. Yüzde, aracın sürücü verisini nasıl yorumladığına bağlıdır; yazılan veri geçmiş kullanımı, hata sayacı ise belirli türdeki sorunları gösterir. Bir diski değerlendirirken önce doğru sürücüyü seçin, kritik uyarıları okuyun ve varsa önceki raporla karşılaştırın.
Dosyalar açılmıyor, SSD sistemden kayboluyor veya aniden yalnızca okunabilir hâle geliyorsa sağlık raporu çıkarmak için uzun performans testleri başlatmayın. Erişilebilen önemli dosyaları başka bir depolama aygıtına kopyalamaya öncelik verin. SMART verileri yararlı bir gözlem aracıdır, yedek yerine geçmez. Uyarı çıkmaması da arızanın hiç yaşanmayacağı anlamına gelmez.
NVMe sağlık raporu nereden okunur?
SSD üreticisinin modelinize uygun yönetim aracından başlayın. Bilgisayarda aynı boyutta iki sürücü varsa model ve kapasiteyi birlikte kontrol edin. Bir bölümün Windows’ta C: veya D: harfiyle görünmesi, onun ayrı bir fiziksel SSD olduğunu kanıtlamaz. Yönetim aracının sürücü listesini Windows’taki disk bilgileriyle karşılaştırın. Özellikle sistem diskiyle veri diski benzer modelse önce doğru diski bulmak, yanlış raporu yorumlamayı önler.
Raporu ilk kez açtığınızda tarihi, model adını, varsa aygıt yazılımı sürümünü ve ilgili sayaçları not edin. Daha sonra başka bir araçla karşılaştıracaksanız iki aracın aynı alanları gösterip göstermediğine bakın. Örneğin biri “kullanılan ömür”, öteki “kalan sağlık” gösterebilir. Aynı SSD için yüzde 8 ve yüzde 92 değerleri birbirini tamamlıyor olabilir; aracın açıklamasını okumadan bunları çelişki kabul etmeyin.
Harici USB kutusu, RAID denetleyicisi veya bazı depolama sürücüleri, SSD’nin bütün sağlık alanlarını araca aktarmayabilir. “Desteklenmiyor” veya boş görünen bir satırı sıfır hata saymayın. SSD doğrudan takılı olduğunda rapor okunabiliyor fakat USB kutusundayken okunamıyorsa önce bağlantı yolunun desteklediği özelliklere bakın. Bir NVMe sürücüyü başka bir yuvada denemeyi düşünüyorsanız M.2 SSD ve anakart uyumu rehberindeki NVMe ile SATA ayrımını kontrol edin.
Hızlı okuma tablosu
| SMART alanı | Neye bakılır? |
|---|---|
| Critical Warning | Etkin uyarının nedeni ve aciliyeti |
| Available Spare | Kalan yedek kapasitenin eşikle ilişkisi |
| Percentage Used | Üreticinin tahmini dayanıklılık kullanım oranı |
| Data Units Written | Ana sistemden gelen birikimli yazma miktarı |
| Media and Data Integrity Errors | Düzeltilemeyen veri bütünlüğü hataları ve zaman içindeki değişim |
| Unsafe Shutdowns | Usulüne uygun kapanış bildirimi alınmayan durumların sayısı |
Percentage Used neden kalan ömür değildir?
Microsoft’un NVMe sağlık kaydı belgesine göre bu alan, kullanım ve üreticinin ömür tahmininden hesaplanan bir değerdir. Yüzde 12 kullanılmış görünüyorsa bu, üreticinin dayanıklılık tahmininin yaklaşık yüzde 12’sinin kullanıldığı anlamına gelir. Kalan gün, ay veya yıl hesabı değildir. Aynı belge, değerin 100’e ulaşmasının tek başına sürücünün arızalandığını göstermediğini ve sayacın 100’ü aşabileceğini açıklıyor.
İki SSD aynı kullanım yüzdesine sahip olsa bile biri masaüstünde oyun açıyor, diğeri sürekli büyük proje dosyaları yazıyor olabilir. Gelecekteki tüketim aynı hızda ilerlemek zorunda değildir. Bu yüzden tek rapordan “bu disk iki yıl daha çalışır” sonucu çıkarmayın. Daha faydalı soru, benzer iş yükü altında sayacın ne hızla değiştiği ve eşlik eden hata veya uyarı olup olmadığıdır.
TBW ile yazılan veri miktarı aynı şey mi?
TBW, üreticinin model ve kapasite için belirttiği toplam yazma dayanıklılığı değeridir; garanti koşullarında da kullanılabilir. SMART raporundaki yazma miktarı ise sürücüye şimdiye kadar ne kadar veri yazıldığını gösteren bir sayaçtır. Örneğin bir SSD’nin garantisi belirli bir yıl veya TBW değerinden hangisine önce ulaşılırsa sona eriyorsa, yalnızca kullanım tarihine bakmak garanti durumunu anlamaya yetmez. Modelin yerel garanti koşullarını da okuyun.
Samsung’un 990 EVO Plus teknik belgesinde, aynı ürün ailesinin 1 TB ve 2 TB sürümleri için farklı TBW değerleri belirtiliyor. Örnek olarak 2 TB sürümde 1.200 TBW yazıyor. Bu modelde 120 TB toplam yazma görmek, belgelenen yazma değerinin yaklaşık onda birine karşılık gelir. Bu hesapla üreticinin sağlık yüzdesi veya kalan çalışma süresi bire bir aynı olmak zorunda değildir.
Yönetim aracı toplam yazmayı TB olarak veriyorsa doğrudan aynı birimdeki üretici değeriyle kıyaslayabilirsiniz. Ham NVMe Data Units Written alanı ise doğrudan TB değildir. Microsoft’un belgelediği sayaç 512 baytlık birimlerin binli gruplarını ifade eder. Araçların TB ve TiB gibi farklı birimler göstermesi de küçük görünüm farkları yaratabilir. Birimden emin değilseniz ham değeri TBW ile karşılaştırmak yerine üretici aracının dönüştürdüğü toplamı kullanın.
Hangi uyarı yedeklemeyi öne alır?
Critical Warning birden fazla durumu kapsayabilir. Örneğin kullanılabilir yedek alan eşiğin altına düşmüş, sürücü güvenilirliği bozulmuş, sıcaklık eşiği aşılmış veya ortam yalnızca okunabilir duruma geçmiş olabilir. Araç bir uyarı gösteriyorsa önce bunun hangisi olduğunu okuyun. Yüzde göstergesi iyi görünüyor diye kritik uyarıyı görmezden gelmeyin.
Available Spare, Windows’ta kullanabileceğiniz boş disk alanı değildir. SSD’nin kendi yedek kapasitesini gösterir ve Available Spare Threshold ile birlikte değerlendirilir. Dosya silmekle Windows’taki boş alan artabilir, ancak bu iki yüzde aynı ölçüm değildir. Eşik uyarısı varsa önemli verileri ayrı bir diske alın ve modelin destek kılavuzuna bakın.
Media and Data Integrity Errors ile genel hata günlüğü giriş sayısı da farklı alanlardır. Tek eski değerden önce raporun zaman içindeki değişimine bakın. Örneğin aynı hata sayacı iki hafta boyunca artıyorsa ve bu sırada dosyalar açılmıyorsa öncelik veriyi korumaktır. Buna karşılık yalnızca Unsafe Shutdowns sayacının artması, tek başına NAND hücrelerinin arızalı olduğunu kanıtlamaz. Ani güç kesilmesi veya zorla kapatma zamanını not edin ve diğer belirtilerle karşılaştırın.
Rapor normal ama SSD yavaşsa
Sağlık verisi ile performans aynı şey değildir. Bir SSD kritik uyarı vermeden de doluluk, sıcaklık, kullanılan port, önbelleğin dolması veya yoğun arka plan erişimi nedeniyle belli işlemlerde yavaşlayabilir. Büyük dosya kopyalarken hızın düşmesi tek başına arıza işareti değildir. Önce kaynak ve hedef diski, kopyalanan dosya boyutunu ve yavaşlamanın her seferinde aynı yerde olup olmadığını not edin. Hız sorunu için SSD neden yavaşlar rehberi performans kontrollerini ayrı ayrı anlatıyor.
Sıcaklığı yorumlarken modelin üretici kılavuzundaki sınırları kullanın. Boştayken görülen bir değerle uzun aktarım sırasında görülen en yüksek değeri aynı saymayın. Uyarı yalnızca uzun yazma sırasında çıkıyorsa kasa hava akışını ve varsa soğutucunun doğru takıldığını kontrol edin. Diskin raporunda normal sıcaklık görünmesi de geçmişte hiç sıcaklık uyarısı olmadığını göstermez. Aracınız geçmiş uyarı süresini gösteriyorsa anlık okuma ile birlikte inceleyin.
İkinci el SSD için üç örnek
Yazma miktarı düşük, hata sayacı artıyor
Satıcı az veri yazıldığını söylüyor fakat iki farklı tarihteki raporlarda düzeltilemeyen hata sayacı yükselmiş. Bu durumda düşük TB değerini tek başına güvence saymayın. Tam model, uyarı durumu ve kullanım davranışını birlikte değerlendirin. Disk ara sıra kayboluyorsa üzerinde tek kopya tutmayı düşünmeden önce nedeni araştırılmalı.
Yazma miktarı yüksek, uyarı görünmüyor
Bu durum sürücünün geçmişte yoğun kullanıldığını gösterir, tek başına arızalı olduğunu değil. Kapasiteye uygun TBW’yi, garanti durumunu ve hata geçmişini kontrol edin. Arşiv ya da iş diski olarak kullanacaksanız yedek düzeninizi disk satın alma kararından ayrı planlayın. Başka bir fiziksel diskte bulunan ve açılabildiği doğrulanan kopya, sağlık yüzdesinden daha somut koruma sağlar.
Rapor okunamıyor ve satıcı yalnızca hız testi gösteriyor
Hız testi belli bir işin ne kadar hızlı yapıldığını gösterir; geçmiş yazma veya kritik uyarı alanlarını göstermez. USB kutusu veriyi aktarmıyorsa uyumlu başka bir bağlantıda veya üretici aracıyla rapor istenebilir. Bilgi alınamazsa bunu sıfır hata varsayımıyla doldurmayın. Karar verirken hangi bilgilerin doğrulanabildiğini, hangilerinin bilinmediğini ayırın.
Günlük kullanım için basit bir kayıt yeterli: Tarih, model, kritik uyarı, kullanılan ömür, yazılan veri ve medya hatası. Sorun çıkarsa sonraki raporla karşılaştırın. Bir uyarı etkinleşmişse ya da dosyalar güvenilir biçimde okunmuyorsa test sayısını artırmadan önce yedeği doğrulayın. Sağlık raporu en çok, bu gözlemleri aynı sürücü ve aynı kullanım koşullarıyla ilişkilendirdiğinizde işe yarar.
Raporu iki farklı tarihte karşılaştırma örneği
Ocak ayında 25 TB yazma, yüzde 4 kullanılmış ömür ve sıfır medya hatası okuduğunuzu düşünün. Nisan ayında 31 TB yazma, yüzde 5 kullanılmış ömür ve yine sıfır medya hatası görülüyorsa iki rapor arasında 6 TB yazma olmuş demektir. Bu sayı tek başına endişe nedeni değildir. Aynı dönemde düzenli video işi yaptıysanız artışın iş yükünüzle uyumlu olup olmadığına bakın. Yüzde değerinin her yazma işleminde aynı oranda artmasını beklemeyin.
Başka bir örnekte yazma miktarı az değişiyor fakat kritik uyarı çıkıyor ve bir klasörde dosyalar okunamıyor. Bu durumda dayanıklılık yüzdesini hesaplamaktan önce erişebildiğiniz dosyaları ayrı diske alın ve yedeği açarak kontrol edin. Ardından uyarının sıcaklık mı, güvenilirlik mi yoksa başka bir durum mu olduğunu okuyun. Yeni raporu eskisiyle karşılaştırırken aynı fiziksel sürücüye baktığınızdan emin olun. Bir sistemde disk değiştirilmişse eski ve yeni sayaçları kesintisiz geçmiş gibi değerlendirmeyin.
Yedeğin varlığı ile kullanılabilirliği farklıdır
Yedek diske bir dosyanın kopyalandığını görmek iyi bir başlangıçtır. Birkaç önemli dosyayı yedekten açarak kullanılabilir olduğunu doğrulayın. Aynı SSD üzerindeki başka bir bölümde tutulan ikinci kopya, fiziksel sürücü kaybolursa onunla birlikte erişilemez olabilir. Düzenli yedeğiniz varsa bile SSD uyarısı geldiği gün en son hangi dosyaların yedeklendiğini kontrol edin. Eksik kalan belgeleri öncelik sırasına koymak, arızadan şüphelendiğiniz bir diskte bütün içeriği aynı anda kopyalamaya çalışmaktan daha yönetilebilir bir başlangıçtır.
